15 Amsterdam UMC’ers gaan vernieuwend onderzoek doen met Veni-beurs

Cyprien Guerrin
Hoe stress en alcohol de energieprocessen in het brein beïnvloeden
Dementie ontwikkelt zich geleidelijk, vaak lang voordat symptomen zichtbaar worden. Stress vroeg in het leven en overmatig alcoholgebruik zijn veelvoorkomende risicofactoren, maar hoe zij samen hersenveroudering versnellen, en of dit te voorkomen is, blijft grotendeels onbekend. Dit project onderzoekt hoe stress en alcohol gezamenlijk de energievoorziening van de hersenen (mitochondriën) verstoren, wat leidt tot verlies van hersenverbindingen en cognitieve achteruitgang. Met hersenbeeldvorming en cellulaire analyses in ratten en menselijk hersenweefsel identificeert Guerrin biologische veranderingen die samenhangen met cognitieve achteruitgang. Daarnaast test Guerrin of een ketogeen dieet deze effecten kan verminderen. Deze inzichten kunnen bijdragen aan toekomstige preventieve en therapeutische strategieën.

Chris Hoeboer
Geavanceerde analyse van effectiviteit van PTSS-behandelingen
Alhoewel behandelingen voor posttraumatische stressstoornis (PTSS) meestal effectief zijn, heeft ongeveer 40% van de mensen na afloop nog last van klachten. Waarom een behandeling bij de één wel werkt en bij de ander niet, is nog onvoldoende bekend. Dit onderzoek brengt internationale sessiegegevens van PTSS-behandelingen samen. Met geavanceerde analysemethoden wordt onderzocht wat een behandeling effectief maakt en voor wie een behandeling werkt of juist een negatief effect heeft. Deze kennis zal vervolgens gebruikt worden om de behandeling te verbeteren door effectieve elementen te versterken en daarnaast vroegtijdig te herkennen bij wie behandeling niet gaat werken, zodat deze kan worden bijgestuurd.

Jess Peters
Serieus Grappig: Humor en Leven met Kanker
Een kankerdiagnose kan iemands leven ingrijpend veranderen en roept vragen op als “Wie ben ik nu?” en “Hoe nu verder?”. Juist in deze ernst gebruiken veel mensen die met kanker leven humor. Dit project onderzoekt hoe zij humor in het dagelijks leven delen (bijvoorbeeld via grappen en memes) en gebruiken om vorm te geven aan ziekteverhalen, relaties en reacties op opgelegde labels als “vechter.” Het combineert analyse van door patiënten gemaakte online memes met interviews waarin mensen met kanker humorvoorbeelden meenemen waarin zij zichzelf herkennen. De inzichten kunnen bijdragen aan persoonlijkere benaderingen van ernstige ziekte en palliatieve zorg.

Margot van de Weijer
Betere (genetische) inzichten in depressie door aandacht voor vrouwelijke biologie
Depressieve stoornissen komen tijdens de reproductieve levensfase bijna twee keer zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen, en depressieve symptomen komen vaak voor bij vrouwen tijdens perioden van hormonale verandering (bijvoorbeeld de premenstruele fase). Dit project onderzoekt of het reproductieve hormoon oestradiol en vrouw-specifieke factoren deze verschillen (deels) kunnen verklaren. Met behulp van geavanceerde genetische methoden zal het onderzoek genetische studies naar oestradiol verbeteren, de eerste genoom-wijde studie van premenstruele stemming uitvoeren en bestuderen hoe deze factoren samenhangen met depressie. Het project zal nieuwe inzichten en hulpmiddelen leveren om geslachts-specifieke mechanismen onderliggend aan (mentale) gezondheid te bestuderen.

Giulia Zoppolat
De paradox in ouderschap
Ouderschap kan een paradox zijn: liefde en vreugde gaan vaak samen met frustratie en verdriet. Hoe vaak ervaren ouders zulke tegenstrijdige emoties, en wat betekent dat voor het gezinsleven? Dit project onderzoekt wanneer en waarom ouders tegenstrijdige emoties ervaren, hoe deze het gezinswelzijn beïnvloeden en wat helpt om met deze emoties om te gaan.

Simone Saitta
Digitale tweelingen voor anatomische en functionele beoordeling van kransslagaders
De diagnose en behandeling van kransslagaderlijden zijn afhankelijk van röntgenangiografie om de kransslagaders in beeld te brengen. Deze beelden geven echter beperkte informatie over de driedimensionale vorm van de vaten en de bloedstroming, wat cruciaal is voor een nauwkeurige diagnose en effectief behandelplan. In dit project ontwikkelt Saitta digitale tweelingen van kransslagaders waarmee de anatomie en bloedstroming virtueel kunnen worden beoordeeld op basis van routinematig verkregen röntgenbeelden, rekening houdend met onzekerheidsmarges. Door diagnoses te verbeteren en behandeluitkomsten te voorspellen zonder extra invasieve metingen, beoogt Saitta klinische besluitvorming te ondersteunen, complicaties te verminderen en cardiovasculaire zorg veiliger en toegankelijker te maken.

Leah Wilk
Computermodel van de tumor van een patiënt ondersteunt lichttherapie
Sommige tumoren kunnen niet worden behandeld door hun plek of vorm. Een veelbelovende behandeling gebruikt een lichtgevoelig geneesmiddel dat actief wordt wanneer het wordt belicht, maar artsen kunnen niet altijd voorspellen of voldoende licht het doelgebied bereikt om de tumor te vernietigen. Dit project maakt een computermodel van de tumor van een patiënt en berekent hoeveel licht het medicijn bereikt en activeert. Met een kleine lichtsensor worden deze berekeningen tijdens de behandeling steeds bijgewerkt. Zo kunnen artsen de behandeling direct aanpassen. Hiermee creëert Wilk nieuwe behandelopties voor patiënten met tumoren die nu niet behandelbaar zijn.

Sterre de Boer
Een kieskeurige dementie: waarom frontotemporale dementie alleen de voorkant van de hersenen aantast
Frontotemporale dementie (FTD) is een belangrijke oorzaak van dementie op jonge leeftijd en veroorzaakt grote veranderingen in persoonlijkheid, gedrag en taal. Op dit moment bestaan er geen behandelingen die de ziekte kunnen stoppen of vertragen. Een opvallend kenmerk van FTD is dat het vaak slechts één hersenhelft aantast en vooral de voorste delen van de hersenen beschadigt. Begrijpen waarom dit gebeurt is essentieel voor het ontwikkelen van effectieve behandelingen. Het onderzoek van De Boer heeft als doel de oorzaken van deze selectieve hersenschade te ontrafelen.

Emma Coomans
De ziekte van Alzheimer: hoe kunnen we het ontstaan en de progressie van de ziekte vertragen?
Waarom ontwikkelt de ene persoon al op relatief jonge leeftijd kenmerken van Alzheimer, terwijl dit bij anderen pas op zeer hoge leeftijd gebeurt? Dit project onderzoekt verschillende factoren die mogelijk een invloed hebben op de leeftijd waarop alzheimerpathologie ontstaat. Deze kennis kan bijdragen aan nieuwe strategieën om het ontstaan van de ziekte te vertragen.

Tirsa van Duijl
Knippen op het juiste moment: routes ontdekken die de bloedstolling sturen
Bij de helft van de patiënten met bloedingen blijft de oorzaak onbekend. Vooral vrouwen lopen risico op chronische bloedarmoede door hevig menstrueel bloedverlies en ernstige postpartumbloedingen. Dit onderzoek richt zich op hoe het splijten van bloedeiwitten bijdraagt aan bloedingsneiging. Deze knipmomenten vormen een communicatiemechanisme in het bloed. Wanneer deze communicatie verstoord raakt, kan overmatig bloeden ontstaan. Met een nieuwe techniek worden verborgen interacties blootgelegd en onbekende routes ontdekt die de bloedstolling sturen. Zo kunnen onverklaarbare bloedingen beter worden begrepen en behandeld.

Tom Fuchs
Onder de oppervlakte: het herkennen van verborgen cognitieve achteruitgang bij multiple sclerose
Mensen met multiple sclerose (MS) krijgen vaak te maken met langzame cognitieve achteruitgang, ook wanneer hersenscans stabiel lijken en er geen schubs optreden. Deze verborgen achteruitgang kan grote gevolgen hebben voor werk, zelfstandigheid en het dagelijks functioneren, maar wordt vaak laat herkend. In dit project volgen onderzoekers mensen met MS thuis met korte maandelijkse digitale denktests, aangevuld met hersenscans en bloedonderzoek. Door deze gegevens te combineren met grote internationale patiëntendatabanken wil het project cognitieve achteruitgang eerder herkennen en beter voorspellen wie risico loopt.

Mohammed Ghiboub
Waarom herstel vermoeidheid bij de ziekte van Crohn niet beëindigt
Veel patiënten met de ziekte van Crohn hebben last van chronische vermoeidheid, zelfs wanneer de darmontsteking onder controle is. Dit beperkt werken, sociale contacten en het dagelijks leven. Dit onderzoek aan Amsterdam UMC bestudeert een nieuw biologisch mechanisme waarbij serotonine een blijvend ‘merkteken’ achterlaat op het DNA van afweercellen. Door onderzoek bij patiënten, cellen en muizen draagt dit project bij aan betere herkenning van vermoeidheid en aan toekomstige bloedtesten en behandelingen.

Jeroen de Groof
Op weg naar de volgende generatie AI: geautomatiseerde kwaliteitsbewaking in de endoscopie
Kunstmatige intelligentie (AI) systemen in gastro-intestinale endoscopie kunnen artsen ondersteunen in de vroege detectie van verschillende ziektebeelden. De effectiviteit van deze systemen hangt echter sterk af van de kwaliteit van de endoscopische procedure.
Dit Veni-project heeft als doel om computer-aided quality (CAQ) systemen te ontwikkelen die de kwaliteit van endoscopie verbeteren. Het doel is om de kwaliteit van zorg te uniformiseren en de betrouwbaarheid van bestaande AI-systemen te verhogen. Drie CAQ-systemen worden ontwikkeld: (1) kwaliteitsmonitoring met direct toepasbare feedback tijdens colonoscopie, (2) beoordeling van poliepbeeldkwaliteit, en (3) klinische validatie van een CAQ-systeem voor Barrett-surveillance.

Sean Jurgens
Hartziekten voorspellen met slimme DNA-risicoscores
Hart- en vaatziekten zijn nog steeds een belangrijke oorzaak van ziekte en sterfte. Genetische informatie kan helpen om mensen met een hoger risico te herkennen. Huidige methoden brengen dit risico echter slechts gedeeltelijk in kaart en werken minder goed bij mensen met een niet-Europese achtergrond. In dit project gebruiken onderzoekers slimme statistische methoden om DNA-risicoscores te ontwikkelen die nauwkeuriger en eerlijker zijn. Zo kan dit onderzoek bijdragen aan betere preventie en een zorgvuldiger gebruik van genetica in de zorg.

Despoina Trasanidou
Gentherapie voor bloedziekten
Miljoenen mensen wereldwijd lijden aan bloedziekten die worden veroorzaakt door defecte genen. De huidige behandelingen, zoals bloedtransfusies of beenmergtransplantaties, helpen slechts een deel van de patiënten en kunnen ernstige risico's met zich meebrengen. Dit project heeft als doel om 'zieke' bloedstamcellen rechtstreeks in het lichaam te herstellen met behulp van innovatieve genbewerkingstechnieken (CRISPR) en gerichte toedieningstechnieken (lipide nanodeeltjes). Als eerste voorbeeld ontwikkelen onderzoekers een in vivo gentherapie voor het Shwachman-Diamond-Syndroom, een zeldzame aandoening die de bloedproductie verstoort en vaak leidt tot bloedkanker op jonge leeftijd.

Beeld: Shutterstock